میراث شیعیان ایرانی در بمبئی

آرامستان تاریخی ایرانیان اثنی‌عشری در مارین‌لاینز

زبان: فارسی ـ انگلیسی

نویسنده: محمد علی ابوطالبی منصوری تفت

تعداد صفحات: ۷۴ صفحه

ناشر: خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی

سال چاپ: ماه می 2026

کتاب «میراث شیعیان ایرانی در بمبئی؛ آرامستان تاریخی ایرانیان اثنی‌عشری در مارین‌لاینز» اثری پژوهشی، مستند و دوزبانه (فارسی ـ انگلیسی) است که با هدف شناسایی، مستندسازی، حفاظت و معرفی یکی از ارزشمندترین میراث‌های تاریخی و فرهنگی ایرانیان مقیم هند منتشر شده است. این کتاب نخستین پژوهش مستقل و جامع درباره آرامستان تاریخی ایرانیان اثنی‌عشری در منطقه مارین‌لاینز بمبئی به شمار می‌رود و تلاشی برای ثبت بخشی از حافظه تاریخی جامعه ایرانیان مهاجر است که تاکنون کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته بود.

ایده شکل‌گیری این پژوهش، پس از سفر علمی جناب آقای مرتضی رضوانفر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، به بمبئی و بازدید از بناها، آثار تاریخی و مراکز مذهبی ایرانیان شکل گرفت. ایشان با تأکید بر ضرورت شناسایی و حفاظت از میراث تاریخی ایرانیان اثنی‌عشری در هند، بر لزوم ثبت علمی این آثار تأکید کردند. این توصیه، نقطه آغاز پژوهشی شد که با بهره‌گیری از روش‌های میدانی و کتابخانه‌ای و با صرف زمان و تلاش فراوان به انجام رسید.

این اثر حاصل همکاری محمدعلی ابوطالبی منصوری تفت و خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی در زمینه گردآوری اطلاعات، سامان‌دهی علمی، ویرایش و نگارش مطالب است و نمونه‌ای از تلفیق پژوهش میدانی با فناوری‌های نوین در مستندسازی میراث فرهنگی محسوب می‌شود.

آرامستان قدیمی ایرانیان اثنی‌عشری در منطقه مارین‌لاینز بمبئی، صرفاً محل دفن درگذشتگان نیست؛ بلکه آرشیوی زنده از تاریخ حضور ایرانیان در غرب هند و گنجینه‌ای ارزشمند از فرهنگ، زبان، ادبیات، هنر سنگ‌تراشی، باورهای مذهبی، تاریخ مهاجرت و روابط اقتصادی ایران و شبه‌قاره هند است. هر سنگ‌قبر در این مجموعه، سندی تاریخی به شمار می‌آید که بخشی از زندگی، هویت، خاستگاه، جایگاه اجتماعی، شغل، اعتقادات و پیوندهای خانوادگی ایرانیانی را روایت می‌کند که در دوره‌های مختلف، به‌ویژه عصر قاجار، در بمبئی زندگی و فعالیت داشته‌اند.

اهمیت این کتاب از آن جهت دوچندان است که بخش قابل توجهی از این آثار، بر اثر گذشت زمان، شرایط اقلیمی، توسعه شهری و نبود حفاظت مناسب، در معرض تخریب و نابودی قرار گرفته‌اند. بسیاری از سنگ‌قبرها دچار فرسایش شده و برخی از کتیبه‌ها به‌تدریج خوانایی خود را از دست داده‌اند. از این رو، ثبت و مستندسازی آن‌ها نه تنها یک فعالیت پژوهشی، بلکه اقدامی ضروری در راستای حفاظت از میراث فرهنگی ایرانیان خارج از کشور محسوب می‌شود. این کتاب در حقیقت بخشی از میراثی را ثبت کرده است که شاید در سال‌های آینده دیگر امکان مطالعه مستقیم آن وجود نداشته باشد.

از سوی دیگر، این پژوهش تصویری روشن از نقش ایرانیان اثنی‌عشری در توسعه اقتصادی و اجتماعی بمبئی ارائه می‌دهد. اطلاعات به‌دست‌آمده از کتیبه‌ها نشان می‌دهد که بسیاری از مدفونان از بازرگانان، تجار و شخصیت‌های شناخته‌شده جامعه ایرانی بوده‌اند که در گسترش روابط اقتصادی ایران و هند نقش مهمی ایفا کرده‌اند. همچنین تنوع شهرهای محل تولد آنان از یزد، شیراز، کرج، شوش، اصفهان، کاشان، تهران، جهرم، شوش، مازندران و دیگر نقاط ایران نشان‌دهنده گستردگی شبکه‌های مهاجرتی ایرانیان در سده‌های گذشته است. در این کتاب در مورد شخصیت یکی از رجال ایران که در ایران متاسفانه کمتر شناخته شده به نام میرزا اسماعیل تهرانی متخلص به «حیرت» نیز پرداخته شده است. همچنین معرفی افراد دیگر  همچون برخی از اعضای خاندان شوشتری ها که در این آرامستان به خاک سپرده شده اند، نیز آورده شده است. در کنار معرفی ایرانیان که اکثریت بازرگان و تجار بودند، یکی از شخصیت های مهم دیگر به نام کیلوختائو که مسلمان از جماعت خوجه اثنی عشری در هند بوده و نام او در حافظه تاریخی جامعه هند به عنوان نماد پایداری مذهبی و نخستین شهید این جامعه در هند محسوب می شود با ذکر سرنوشتش به میان آمده است. وی نیز در این قبرستان مدفون شده است.   

یکی از ویژگی‌های ممتاز این کتاب، انتشار هم‌زمان آن به دو زبان فارسی و انگلیسی است. این ویژگی موجب می‌شود که علاوه بر پژوهشگران ایرانی، دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز مطالعات ایرانی و پژوهشگران بین‌المللی نیز بتوانند از یافته‌های آن استفاده کنند. در واقع، کتاب حاضر تنها برای مخاطبان فارسی‌زبان تدوین نشده، بلکه با هدف معرفی میراث ایرانیان شیعه در هند به جامعه علمی جهان منتشر شده است.

پژوهش حاضر عمدتاً بر پایه مطالعات میدانی انجام شده است. نویسنده با حضور مستمر در آرامستان، تصویربرداری از سنگ‌قبرها، خوانش و بازخوانی کتیبه‌های آسیب‌دیده، گفت‌وگو با مسئولان آرامستان، بررسی منابع تاریخی، روزنامه‌ها و اسناد پراکنده، تلاش کرده است تصویری دقیق و مستند از این مکان تاریخی ارائه دهد. در مواردی که بخشی از کتیبه‌ها آسیب دیده یا ناخوانا بوده‌اند، با استفاده از روش‌های تطبیقی و بررسی نمونه‌های مشابه، بازسازی علمی متن‌ها انجام شده است.

کتاب در سه بخش تنظیم شده است:

بخش نخست: به معرفی آرامستان تاریخی، تاریخچه شکل‌گیری آن، جایگاه آن در میان موقوفات ایرانیان، موقعیت جغرافیایی، ویژگی‌های معماری و نقش آن در تاریخ مهاجرت ایرانیان به بمبئی اختصاص دارد.

بخش دوم: که هسته اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد، شامل معرفی و تحلیل کتیبه‌های موجود، متن کامل سنگ‌نوشته‌ها، اطلاعات مربوط به متوفیان، محل تولد، تاریخ وفات، مضامین ادبی و مذهبی و تحلیل تاریخی آن‌ها است. این بخش در واقع نخستین فهرست مستند از کتیبه‌های باقی‌مانده این آرامستان محسوب می‌شود.

بخش سوم: به ارائه تصاویر مستند، نقشه‌ها، اسناد تاریخی و منابع پژوهش اختصاص یافته و امکان استفاده پژوهشگران در مطالعات آینده را فراهم می‌آورد.

نوآوری این اثر تنها در معرفی یک آرامستان تاریخی نیست؛ بلکه این کتاب یکی از نخستین گام‌ها در مستندسازی میراث ایرانیان شیعه در هند به شمار می‌آید. این پژوهش نشان می‌دهد که آرامستان‌ها تنها محل دفن نیستند، بلکه می‌توانند به‌عنوان اسناد تاریخی، منابع ارزشمند مطالعات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، ادبی و حتی زبان‌شناختی مورد استفاده قرار گیرند. از خلال کتیبه‌ها می‌توان مسیرهای مهاجرت، ساختار خانواده‌ها، الگوهای نام‌گذاری، جایگاه اقتصادی افراد، باورهای مذهبی و تحولات فرهنگی یک جامعه را بازسازی کرد.

این کتاب همچنین می‌تواند الگویی برای مستندسازی سایر آرامستان‌های تاریخی ایرانیان در کشورهای مختلف باشد؛ زیرا بسیاری از این آثار، به‌رغم ارزش فراوان، هنوز ثبت و مطالعه نشده‌اند و هر سال بخشی از آن‌ها بر اثر عوامل طبیعی یا انسانی از میان می‌رود.

انتشار این اثر را می‌توان گامی مؤثر در حفاظت از میراث فرهنگی ایرانیان خارج از کشور و تقویت پیوندهای تاریخی ایران و هند دانست. امید است این کتاب زمینه‌ساز پژوهش‌های گسترده‌تر در حوزه کتیبه‌شناسی، تاریخ اجتماعی، مطالعات مهاجرت، میراث فرهنگی و روابط تاریخی ایران و شبه‌قاره هند شود و توجه نهادهای فرهنگی و دانشگاهی را به ضرورت حفاظت از این میراث ارزشمند جلب کند. بی‌تردید، حفظ چنین آثار و اسنادی، حفظ بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایرانیانی است که در سرزمینی دور از وطن، اما با حفظ زبان، مذهب و سنت‌های خود، بخشی از تاریخ مشترک ایران و هند را رقم زده‌اند.

علاقمندان برای دریافت و تهیه این کتاب می توانند با خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در بمبئی به آدرس ایمیل ichmumbai@gmail.com  مکاتبه کنند.